Delles claves pa entender llingüísticamente Italia

La mayor parte la xente considera que n’Italia fálase namás qu’italianu o, tolo más, llegáron­-yos ruxerruxes de qu’existen dalgunos dialeutos tan escuros y raros que los más de los italianos nun­-yos entienden nin un vierbu siquier. La realidá ye bien distinta, siendo Italia posiblemente l’estáu de mayor bayura lectal de la Europa Occidental. Tamos falando de dieciséis llingües romániques, trés xermániques, una eslava, albanés y griegu que faen un total de ventidós llingües territorializaes.
Hemos tener en cuenta que l’albanés y el griegu nun son llingües constitutives d’Italia pero que lleven territorializaes sieglos y sieglos y, poro, han entrar na llista xunto col restu de llingües que sí son constitutives. Considérense llingües constitutives aquelles variedaes que se formen in situ nun territoriu concretu. Nel casu de les llingües romániques vienen toes del llatín falao nos territorios qu’actualmente conformen l’estáu italianu dándose una continuidá idiomática. Namás habría dos esceiciones na familia romance: el catalán y el corsu.
En dambos dos casos nun mos topamos cola evolución espontánea del llatín sinón con un tresllante de falantes dende los territorios constitutivos correspondientes. Nestos casos cuando esa llingua se territorializa y col andar del tiempu evoluciona particularizándose y creando una variedá o dialeutu nuevu (dientro, sicasí, de la llingua orixe) falamos de variedaes consecutives. Ye’l casu, como comentábemos del catalán, el corsu, l’albanés y el griegu que se fala n’Italia.

La rica diversidá llingüística italiana lleva siendo un atractivu pa los dialeutólogos dende l’apaición de la dialeutoloxía como disciplina llingüística, tanto ye asina que ñaz n’Italia de la mano del furlanu Graziadio Isaia Ascoli (1829­1907) cuando 1873 empieza a espublizase so la so direición l’Archivo Glottologico Italiano, una revista llingüística que tien como principal envís l’estudiu dialeutolóxicu d’Italia y qu’inda güei sigue existiendo.

La familia de llingües más grande en suelu italianu ye la románica. El llatín ñació y desenvolvióse alredor de la ciudá de Roma y el restu de lo que güei ye Italia foi’l territoriu pel que primero s’espardió. Resulta, poro, lóxico que seya’l conxuntu de llingües que vienen d’elli la principal familia llingüística cola que mos topemos. En llista estes llingües son: arpitán, occitanu, piemontés, ligur, lombardu, ladín, furlanu, emilianu, vénetu, catalán, toscanu (que ye la base del italianu estándar), romanu (dacuando llamáu italianu central por algamar les tierres del centru la península), napolitanu, sicilianu, corsu y sardu.

Una de les peculiaridaes hestóriques que más condicionó’l devenir llingüísticu’l territoriu del que falamos foi’l caltenimientu del modelu de ciudá­-estáu hasta dómines bien avanzaes de la Edá Media. Esto fixo que les ciudaes caltuvieren un poder económicu, políticu y cultural muncho más marcáu que nel restu d’Europa anque’l modelu político­-alministrativu nun fore yá esi. Nel planu idiomáticu esto traduzse en que cada gran ciudá llevó a la lliteratura y al prestixu social la so variedá lectal y acabaren por desendolcar, nos más de los casos, una tradición escriturística propia y estremada del restu del territoriu llingüísticu al que perteneciere.
La idea de la nación italiana y con ella la homoxeneización llingüística ye verdaderamente moderna na so puesta en práutica, realmente’l primer momentu en que se llevó p’alantre con un mínimu d’eficiencia foi na escura dómina fascista. Ye tamién nesti momentu cuando de la mano d’un control ferreu per parte l’estáu fascista de la escuela y los medios de comunicación llévense polítiques d’italianización: los fascistes topáronse con que alredor del 80% la población d’Italia nun falaba italianu. Cambeos nel idioma d’esta dómina que siguen existiendo ye, por casu, l’emplegu del neoloxismu calcio pal fútbol dao que se prohibieren toles pallabres estranxeres na década de los años 30.

Esto llévamos a que la vitalidá de les llingües sigue siendo enforma alta pa lo que tamos avezaos a ver en casa y nel restu la Península Ibérica y Europa. Con too, hai qu’esclariar que son toes, sacantes l’italianu (toscanu), llingües minorizaes, les más d’elles ensin reconocencia llegal dala y nuna situación bien abegosa. Modernamente influyenciaos por otros movimientos de recuperación, dignificación y normalización social tán desendolcándose delles actividaes nesti sentíu per parte de les distintes comunidaes llingüístiques. Ente les iniciatives que más importancia tienen, a lo menos pa min, ye l’apaición pasín a pasu de modelos de llingua estándar pa caúna de les llingües col envís de francer col dialeutalismu hestóricu y poder plantegar una normalización social que peralgame tol territoriu.
La situación llegal actual ye que namás l’italianu tien l’estatus de llingua oficial del estáu siendo amás obligáu’l so usu nos procesos xurídico­alministrativos quedando, asina, torgáu l’usu de cualesquier otra llingua. Con too nel artículu sestu de la constitución italiana dizse que la Repubblica tutela con apposite norme le minoranze linguistiche.
En cumplimientu d’ello en 1999 el parllamentu italianu aprueba una llei cola que reconoz parte la diversidá idiomática, fundamentalmente aquelles llingües d’aniciu estranxeru: ladín, alemán, francés, catalán, occitanu, arpitán, eslovenu, albanés, griegu, sardu y croata. Con esta llei estes llingües pasen a tener nel so territoriu la mesma consideranza que  l’italianu y el mesmu tratamientu, incluyida la escolarización y l’emplegu per parte de la RAI. Por desgracia, esto nun se cumple práuticamente nunca siendo’l casu del alemán l’únicu con una presencia digna nel enseñu y les alministraciones.

En breves sacaré otra entrada onde comente llingua por llingua toles llingües existentes n’Italia. Voi matizar yá, sicasí, que pue que vos sosprienda que nun meta al francés ente les llingües que contemplo anque tea reconocida pol propiu estáu italianu. Esto ye por mor de que’l francés, al igual que l’alemán, funcionó como llingua de cultura pa comunidaes de fala non francesa: nesti casu pa los arpitanos. Asina, hasta va bien poques décaques, el movimientu en defensa de la so identidá nel Valle d’Aosta reivindicaba l’enseñu y emplegu del francés per parte les alministraciones anque realmente la so llingua fore l’arpitán. Coses de la hestoria y ¡otra cara más de les munches que tien la diglosia!

Advertisements

One thought on “Delles claves pa entender llingüísticamente Italia

  1. Pingback: Les llingües d’Italia | República Asturiana

Dexa un retruque

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

w

Connecting to %s